Εισαγωγή

Από τους Ιπποκρατικούς χρόνους ήταν γνωστό ότι ο φλοιός (η φλούδα) της ιτιάς είχε παυσίπονες και αντιπυρετικές ιδιότητες. Στις αρχές του 1800 απομονώθηκαν τα σαλικυλικά από το φλοιό της ιτιάς και άλλων δένδρων στα οποία διαπιστώθηκε ότι ανήκαν οι παραπάνω ιδιότητες και χρησιμοποιήθηκαν θεραπευτικά. Όμως τα φυσικά σαλικυλικά ήταν πολύ ερεθιστικά για το στομάχι. Η παρασκευή αλάτων του σαλικυλικού οξέος, όπως είναι το ακετυλοσαλικυλικό οξύ (δηλαδή η ασπιρίνη) έδειξε ότι ήταν εξίσου αποτελεσματικά ως παυσίπονα και αντιπυρετικά, όπως και τα φυσικά σαλικυλικά, αλλά ήταν καλλίτερα ανεκτά με λιγότερες παρενέργειες. Σήμερα η ασπιρίνη παρασκευάζεται συνθετικά, όπως επίσης παρασκευάζεται και ένας μεγάλος αριθμός συγγενών με την ασπιρίνη φαρμάκων που ονομάζονται μη-στεροειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα.

Για την ετυμολογία των σαλικυλικών και της ασπιρίνης, ο Καθηγητής Κων/νος Βάρβογλης γράφει στο βιβλίο του «Χημείας Απόσταγμα» (Εκδ. ΤΡΟΧΑΛΙΑ, 1992, σελ. 64) «..Το ακετυλοσαλικυλικό οξύ, εκτός από ασπιρίνη, μπορεί να βρεθεί με δεκάδες άλλα ονόματα, που για να βοηθήσουν τον αμήχανο πελάτη περιέχουν τα μορφήματα σαλ- ή σπιρ-. Η ονοματολογική τους προέλευση είναι από τη μητρική ένωση (σαλικυλικό ή σπειραϊκό οξύ), που χρωστά τα ονόματα της στην ιτιά (salix) και στη σπειραία, όπου απαντά.».

Τρόφιμα και σαλικυλικά

Τα φυσικά σαλικυλικά απαντώνται σε ένα σημαντικό αριθμό φρούτων και λαχανικών, αλλά απαντώνται και ως πρόσθετα στην επεξεργασία ορισμένων τροφίμων.
Φρούτα και λαχανικά με υψηλή περιεκτικότητα σε σαλικυλικά είναι ενδεικτικά τα:
Βατόμουρα, κεράσι, βερίκοκα, αποξηραμένες σταφίδες - δαμάσκηνα, φράουλα, ανανάς, σταφύλια, ραδίκια, αντίδια, κολοκύθια, αγγούρια, τομάτα, καυτές πιπεριές και πολλά άλλα.
Υψηλή περιεκτικότητα σε σαλικυλικά ανευρίσκεται επίσης σε αποξηραμένα τρόφιμα, χυμούς φρούτων μακράς συντήρησης, πρόσθετα τροφίμων (γεύσης ή χρώματος π.χ. φράουλας, μέντας κλπ), ακόμη και σε προϊόντα όπως τσίχλες, οδοντόπαστες, μαρμελάδες κλπ.
Νωπά προϊόντα όπως, το φρέσκο κρέας, τα ψάρια, τα οστρακόδερμα, τα πουλερικά, τα αυγά, τα γαλακτοκομικά προϊόντα, τα δημητριακά, το ψωμί είναι χαμηλής περιεκτικότητας σε σαλικυλικά.

Τι είναι η ευαισθησία στην ασπιρίνη;

Δεν είναι πραγματική αλλεργία στην ασπιρίνη και στα σαλικυλικά, με την έννοια ότι σχηματίζονται IgE αντισώματα έναντι αυτών. Παρ` όλα αυτά ορισμένα άτομα εμφανίζουν σε μικρότερο ή μεγαλύτερο βαθμό δυσανεξία στην ασπιρίνη και στα υπόλοιπα μη-στεροειδή αντιφλεγμονώδη φάρμακα και μπορεί να εκδηλώσουν αντιδράσεις που μοιάζουν με αυτές της αλλεργίας δηλαδή, ρινίτιδα, άσθμα κνίδωση ή ακόμη και αλλεργικό shock. Οι Αλλεργιολόγοι ονομάζουν τις αντιδράσεις αυτές αναφυλακτοειδείς ή ψευδοαλλεργικές αντιδράσεις, διαφέρουν μόνο στην ορολογία όχι όμως και στις κλινικές εκδηλώσεις από τις αληθείς αλλεργικές αντιδράσεις.

Πόσο συχνή είναι η δυσανεξία στην ασπιρίνη;

Υπολογίζεται ότι στο γενικό πληθυσμό είναι περίπου στο 1%. Όμως, όταν ένα άτομο πάσχον από κνίδωση - αγγειοοίδημα και εμφανίζει έξαρση της πάθησης του μπορεί να εμφανίσει δυσανεξία στην ασπιρίνη και στα ομοειδή φάρμακα (μη-στεροειδή αντιφλεγμονώδη) σε ποσοστό περίπου 30%, ενώ εάν η νόσος του είναι σε ύφεση σε ποσοστό 10% περίπου. Για το λόγο αυτό συνιστάται στα άτομα αυτά να αποφεύγουν τη λήψη ασπιρίνης και να λαμβάνουν σκευάσματα που περιέχουν παρακεταμόλη, επειδή η ουσία αυτή σπανίως μπορεί να επιδεινώσει τη νόσο τους.
Στα ασθματικά άτομα επίσης υπάρχει αυξημένη συχνότητα δυσανεξίας στην ασπιρίνη, ιδίως σε αυτά με ενδογενές άσθμα (σε αυτό που δεν αποδεικνύεται η ύπαρξη αιτιολογικής συσχέτισης με κάποιο αλλεργιογόνο με τις συμβατικές διαγνωστικές δοκιμασίες), σε ποσοστό που κυμαίνεται από 15-20%. Το ίδιο ισχύει και στα άτομα με ρινικούς πολύποδες. Υπάρχει μάλιστα μία ξεχωριστή νοσολογική οντότητα (σύνδρομο Sampter -φέρεται και με άλλα ονόματα) το οποίο χαρακτηρίζεται από την τριάδα, δυσανεξία στην ασπιρίνη - ρινικούς πολύποδες και ενδογενές άσθμα.

Πως γίνεται η διάγνωση;

Το ιστορικό του ασθενούς είναι η βάση της διάγνωσης. Οι δερματικές δοκιμασίες και εξετάσεις αίματος (RAST) είναι χωρίς καμιά διαγνωστική αξία. Υπάρχει μία εξέταση, ονομάζεται δοκιμασία πρόκλησης, κατά την οποία χορηγούνται αυξανόμενες δόσης ασπιρίνης, αρχής γενομένης από πολύ μικρή δόση, σε τακτά χρονικά διαστήματα και παρακολουθείται ο ασθενής κλινικά και εργαστηριακά μήπως εμφανίσει συμπτώματα ή μείωση της πνευμονικής του λειτουργίας. Είναι επίμονη και χρονοβόρα εξέταση και πρέπει να γίνεται σε νοσοκομειακό περιβάλλον.

Υπάρχει τρόπος απευαισθητοποίησης στην ασπιρίνη;

Υπάρχει τρόπος, χρησιμοποιείται μόνο σε πολύ ειδικές περιπτώσεις και έχει το μειονέκτημα ότι μετά τη διακοπή επανέρχεται ταχύτατα η δυσανεξία στην ασπιρίνη στον ασθενή.

Ποια η θέση των νεώτερων μη στεροειδών αντιφλεγμονωδών φαρμάκων;

Η ασπιρίνη και τα ομοειδή της φάρμακα ασκούν τις δράσεις τους αναστέλλοντας ένα ένζυμο στον οργανισμό που ονομάζεται κυκλοοξυγενάση Ι. Τα τελευταία χρόνια έχουν κυκλοφορήσει στην αγορά αντιφλεγμονώδη φάρμακα που αναστέλλουν την κυκλοοξυγενάση ΙΙ (COX-II). Τα φάρμακα αυτά είναι καλλίτερα ανεκτά από το στομάχι, έχουν ισχυρή αντιφλεγμονώδη και αναλγητική δράση και σε μεγάλο βαθμό γίνονται καλώς ανεκτά στα άτομα με δυσανεξία στην ασπιρίνη. Όμως, πρέπει να υπάρχει επαγρύπνηση διότι σε κάποιο ποσοστό ορισμένα από αυτά αναστέλλουν και την κυκλοοξυγενάση Ι (έχουν αναφερθεί ποσοστά 5-20% κατά περίπτωση) και δυνητικά μπορεί να εμφανίσουν συμπτωματολογίας δυσανεξίας.

Τι πρέπει να προσέχει το άτομο με δυσανεξία στην ασπιρίνη;

• Ο γιατρός του θα του χορηγήσει ένα κατάλογο με τα φάρμακα που πρέπει να αποφεύγει, καθώς και με αυτά που επιτρέπεται να λαμβάνει ως παυσίπονα ή αντιπυρετικά.
• Τα σκευάσματα με παρακεταμόλη είναι μία καλή εναλλακτική λύση.
• Να προσέχει κάποια φάρμακα ελεύθερης διακίνησης για το κρυολόγημα, για στομαχικές διαταραχές πόνους περιόδους κλπ., μήπως περιέχουν ασπιρίνη στη σύσταση τους.
• Ορισμένα τοπικά σκευάσματα (αλοιφές, jelly) που χρησιμοποιούνται ως παυσίπονα μπορεί να περιέχουν ασπιρίνη ή ομοειδή φάρμακα και σε κάποιο βαθμό να υπάρξει συστηματική απορρόφηση.
• Ορισμένα σκευάσματα της εναλλακτικής ιατρικής (π.χ. ομοιοπαθητικά φάρμακα) ή φυτικής προέλευσης χάπια για την αρθρίτιδα μπορεί να περιέχουν σαλικυλικά.
• Συνήθως δεν υπάρχει πρόβλημα με την κατανάλωση τροφών που περιέχουν σαλικυλικά, μόνο πολύ ευαίσθητα άτομα μπορεί να εμφανίσουν συμπτώματα. Γενικά πάντως συνιστάται στα άτομα υψηλού κινδύνου να μην καταναλώνουν σε υψηλές ποσότητες τις τροφές με υψηλή περιεκτικότητα σε σαλικυλικά.
• Τα άτομα με χρόνια κνίδωση - αγγειοοίδημα, με ενδογενές άσθμα, με ρινικούς πολύποδες να ρωτούν το γιατρό τους ποια παυσίπονα ή αντιπυρετικά φάρμακα μπορούν να λαμβάνουν.
• Να μην κάνει το άτομο με δυσανεξία στην ασπιρίνη πειραματισμούς μόνο του, τα επακόλουθα μπορεί να είναι πολύ δυσάρεστα.

Επιμέλεια κειμένου:
Δημήτριος Παπαϊωάννου - Αλλεργιολόγος

top